بهاره بهرامی شاید تصور نکنید که بخش قابل توجهی از آثار تاریخی ایران را حمامهای سنتی و تاریخی تشکیل میدهند. نکته جالب اینکه این بناها تنها محلی برای استحمام نبودند و نقش مهمی در زندگی روزمره و تعاملات اجتماعی داشتند تا جایی که حتی برخی آیینهای فرهنگی مردم هم در حمامها برگزار میشد.
از حمامهای مجلل دوره صفوی در اصفهان و کرمان گرفته تا گرمابههای تاریخی کاشان، تبریز و زنجان، همه آنها نمونهای ارزشمند از دانش معماری، مهندسی آبرسانی و مدیریت انرژی اجداد ما هستند. این حمامها به دلیل طراحی هوشمندانه فضاها، استفاده از نورگیرهای طبیعی، سیستمهای پیچیده گرمایش و تزئینات هنری، امروزه جزء جاذبههای گردشگری و آثار ملی کشور محسوب میشوند.
اگر دوست دارید که درباره این بناهای تاریخی فاخر بیشتر بدانید، تا انتهای مطلب همراه ما باشید. در ادامه معروفترین گرمابههای تاریخی کشور را از نظر تاریخ ساخت، معماری، موقعیت و شرایط بازدید بررسی خواهیم کرد.
حمام های تاریخی ایران چه ویژگیهایی دارند؟
جدا از بحث نظافت و استحمام، اغلب حمامهای تاریخی ایران بخش مهمی از زیرساختهای شهری و اجتماعی در دورههای مختلف بودند که کارکردهای مختلفی هم داشتند. در این قسمت راجع به ویژگیها و نقش حمام در زندگی روزمره مردم صحبت خواهیم کرد.
نقش حمام در زندگی اجتماعی ایرانیان
در گذشته، حمامهای عمومی یکی از مهمترین جاهایی بودند که مردم از آنها برای تعامل با دیگران استفاده میکردند؛ بهعبارتدیگر مردم در حمامها علاوه بر استحمام، به گفتوگو، تبادل اخبار و انجام برخی مناسبات اجتماعی مانند خواستگاری میپرداختند. به همین دلیل حمامها عملاً بخشی از شبکه ارتباطی مردم یک محله بودند.
معماری حمام های سنتی
نکته مهم اینکه معماری حمامهای ایرانی بر اساس اقلیم منطقه طراحی میشد تا هم در مصرف انرژی صرفهجویی شود و هم اینکه گرما در داخل بنا حفظ شود. برای اینکه در این حمامها بتوانند دما و رطوبت را کنترل کنند، فضای داخلی را بهصورت چند فضای به هم پیوسته طراحی میکردند. از مهمترین ویژگیهای مشترک این بنا میتوان به گنبدها، طاقها، نورگیرهای سقفی و دیوارهای ضخیم اشاره کرد.
تزئینات داخلی این بناها هم بسته به دوره تاریخی متفاوت است؛ اما در بسیاری از حمامها میتوان کاشیکاری و ردپای نقوش هندسی و گیاهی را مشاهده کرد.
سیستم گرمایش و آبرسانی
یکی از مهمترین نکات طراحی این حمامهای سنتی، سیستم گرمایش و تأمین آب آنها است؛ آب این حمامها معمولاً از طریق چاه یا قنات تأمین میشد و با استفاده از سیستمهایی مانند خزینه، تنوره و کانالهای زیرزمینی به بخشهای مختلف منتقل میشد.
برای گرمایش هم از سیستمهایی مانند تون (آتشدان) استفاده میشد که حرارت آن از کف یا دیوارهها عبور میکرد تا آب و فضای حمام گرم نگه داشته شوند. نکته جالب اینکه این سیستمها بهگونهای طراحی میشدند که مصرف سوخت به حداقل برسد و حداکثر گرما هم حفظ شود.
بخشهای مختلف حمامهای تاریخی
ساختار داخلی حمامهای سنتی معمولاً چند بخش اصلی دارد که عبارتاند از:
- سربینه: فضای ورودی و رختکن است که معمولاً یک حوض در وسط و چندین سکو دورتادور دارد. از این قسمت معمولاً برای استراحت و آماده شدن برای استحمام استفاده میشد.
- میاندر: فضای میان سربینه و گرمخانه که با تغییر مسیر، موجب حفظ دما در فضاهای داخلیتر میشد.
- گرمخانه: بخش اصلی حمام است که از آن برای استحمام استفاده میشد. این فضا دارای ستونهای متعدد و چندین حوض و فضاهایی برای شستوشو است.
- خزینه: مخزن آب گرم است که مهمترین نقش را در تأمین آب مورد نیاز حمام داشت.
- تون یا آتشدان: بخشی است که حرارت مورد نیاز را تأمین میکرده و معمولاً هم در زیر یا کنار سازه اصلی احداث میشد.
معروف ترین حمام های تاریخی ایران
قدمت حمامهای تاریخی ایران عمدتاً به دورههای صفویه، زندیه، قاجاریه و در برخی موارد پیش از آن بازمیگردد. اغلب این بناها توسط حکمرانان محلی، رجال درباری یا خیرین ساخته شدهاند؛ اما اینکه چرا بعضی از آنها به جاذبههای تاریخی تبدیل شدهاند به یکی از این موارد زیر بستگی دارد:
- معماری خاص؛
- قرار گرفتن در کنار سایر جاذبههای مهم تاریخی و گردشگری.
در ادامه این بخش، قصد داریم مهمترین حمامهای تاریخی ایران را معرفی کنیم، با ما همراه باشید.
۱. حمام وکیل شیراز
حمام وکیل شیراز یکی از شاخصترین آثار بهجا مانده از دوره زندیه است که به دستور کریمخان زند در سال ۱۱۸۷ هجری قمری ساخته شد. این حمام در بافت مکان های تاریخی شیراز و در مجاورت مجموعه وکیل (بازار وکیل و مسجد وکیل) قرار دارد و به همین دلیل یکی از مهمترین حمامهای تاریخی ایران به شمار میرود.
این بنا که در حال حاضر به یک موزه مردمشناسی تبدیل شده است، از نظر معماری یکی از پیشرفتهترین حمامهای سنتی ایرانی محسوب میشود. این بنا کاملاً مطابق با اقلیم منطقه طراحی شده است. مصداق این موضوع را میتوان در ورودی غیرمستقیم و زاویهدار آن مشاهده کرد که از انتقال حرارت به بیرون جلوگیری میکرد.
فضای داخلی این حمام هم شامل سربینه هشتضلعی با ستونهای سنگی، گرمخانه چندبخشی، خزینههای آب گرم و سرد و سیستم گرمایش زیرسطحی (کانالهای هدایت بخار) است. از دیگر ویژگیهای معماری این حمام هم میتوان به تزئینات آهکبری با نقوش اساطیری، مذهبی و داستانی اشاره کرد.
| جدول اطلاعات حمام وکیل شیراز | |
| ۱۱۸۷ هجری قمری (دوره زندیه، به دستور کریمخان زند) | تاریخ ساخت |
| حمام سنتی ایرانی دوره زندیه با سیستم گرمایش زیرسطحی و آهکبری | سبک معماری |
| بازار وکیل، مسجد وکیل، ارگ کریمخان، شاهچراغ | نزدیکترین جاذبهها |
| شیراز، خیابان لطفعلیخان زند، خیابان طالقانی | آدرس |
| ۹۱۷ | شماره ثبت ملی |
۲. حمام گنجعلی خان کرمان
حمام گنجعلیخان یکی از آثار تاریخی و جاذبه های گردشگری کرمان است که در سال ۱۰۲۰ هجری قمری (۱۶۱۱ میلادی) به دستور گنجعلیخان، حاکم کرمان در دوره شاه عباس صفوی ساخته شد. این حمام بخشی از یک مجموعه به همین نام است که شامل میدان، بازار، مدرسه، ضرابخانه و آبانبار میشود.
این بنا که به دست معمار معروف یزدی، سلطان محمد ساخته شده است، از مهمترین حمامهای سنتی دوره صفویه است که در حال حاضر به موزه مردمشناسی تبدیل شده است.
حمام گنجعلیخان را میتوان یکی از کاملترین نمونههای معماری مبتنی بر اقلیم دانست. ورودی این حمام دالانی شکل طراحی شده تا از یک سو مانع دید به داخل حمام شود و از سوی دیگر از هدر رفت گرما جلوگیری شود.
از مهمترین ویژگیهای این حمام میتوان به سیستم گرمایش زیرزمینی (تون و گربهرو)، نورگیری سقفی و تفکیک فضایی دقیق بین سربینه، گرمخانه و خزینه اشاره کرد. برای تزئین فضای داخلی این حمام هم از تکنیکهای کاشیکاریهای هفترنگ، نقاشیهای دیواری، مقرنسکاری و گچبریهای سبک دوره صفوی استفاده شده است.
| جدول اطلاعات حمام گنجعلیخان کرمان | |
| ۱۰۲۰ هجری قمری (۱۶۱۱ میلادی، دوره صفوی) | تاریخ ساخت |
| حمام سنتی ایرانی دوره صفویه با کاشیکاری هفترنگ، مقرنس، گچبری و سیستم گرمایش زیرزمینی | سبک معماری |
| میدان گنجعلیخان، بازار کرمان، ضرابخانه گنجعلیخان، کاروانسرای گنجعلیخان، آبانبار گنجعلیخان، مسجد گنجعلیخان | نزدیکترین جاذبهها |
| کرمان، میدان گنجعلیخان، مجموعه تاریخی گنجعلیخان | آدرس |
| ۸۲۹ | شماره ثبت ملی |
۳. حمام وکیل کرمان
حمام وکیل کرمان یکی از بناهای تاریخی دوره قاجار است که در قلب بازار کرمان قرار دارد. این بنا در سال ۱۲۷۰ هجری قمری به دستور محمد اسماعیلخان نوری، حاکم وقت کرمان ساخته شد.
این حمام که در حال حاضر به یک چایخانه سنتی تبدیل شده، از نظر معماری نیز به سبک حمام گنجعلیخان ساخته شده است. از ویژگیهای مهم این بنا میتوان به کاشیکاری کف و دیوارها، ستونهای سنگی و حوضچههای کندهکاری شده اشاره کرد. ساختار داخلی این حمام از چند بخش اصلی تشکیل شده است که شامل رختکن (سربینه)، گرمخانه و خزینه میشود. نکته مهم اینکه سربینه و گرمخانه بهصورت موازی با هم طراحی شدهاند تا هم این فضا از هم تفکیک شوند و هم اینکه حرارت به بیرون منتقل نشود.
از دیگر جزئیات معماری این بنا میتوان به سردر مقرنسکاری شده و کاشیکاری فضای داخلی اشاره کرد نکته مهم دیگر اینکه ورودی دالانی شکل این حمام به یک هشتی منتهی میشود. در واقع هدف این بوده که از هدر رفت گرما جلوگیری شود. از جزئیات سربینه هم میتوان به ستونهای سنگی، حوض مرکزی و سکوهای پیرامونی با کاشیهای فیروزهای اشاره کرد. گرمخانه نیز فضای اصلی برای استحمام بوده که با ستونهای سنگی و حوضهای مختلف به چند قسمت تقسیم شده است.
| جدول اطلاعات حمام وکیل کرمان | |
| ۱۲۷۰ هجری قمری (دوره قاجار) | تاریخ ساخت |
| حمام سنتی ایرانی با الهام از معماری زندیه، همراه با کاشیکاری، مقرنسکاری و ستونهای سنگی | سبک معماری |
| بازار کرمان، مجموعه گنجعلی خان، حمام گنجعلی خان، مسجد جامع کرمان | نزدیکترین جاذبهها |
| کرمان، بازار تاریخی کرمان، مجموعه وکیل | آدرس |
| ۱۰۱۱ | شماره ثبت ملی |
۴. حمام سلطان امیر احمد کاشان
حمام تاریخی سلطان امیر احمد یکی از زیباترین حمامهای تاریخی ایران در شهر کاشان است که قدمت آن به دوره صفویه برمیگردد. با این حال، ساختار فعلی آن مربوط به بازسازیهایی است که در دوره قاجار انجام شده است. این حمام به دلیل معماری منحصربهفرد و قرار گرفتن در بافت تاریخی شهر، یکی از جاذبههای تاریخی معروف این منطقه بهحساب میآید.
این حمام از بخشهای مختلفی تشکیل شده که عبارتاند از: ورودی، سربینه (رختکن)، گرمخانه و بام است. نکته مهم اینکه همه این فضاها به هم متصل هستند. در واقع هدف این بوده که گرما بهراحتی به همه بخشها منتقل شود.
ورودی حمام هم از سه بخش جلوخان، سردر و هشتی تشکیل شده است که سردر آن هم دارای تزئینات کاشیکاری، گچبری و مقرنسکاریهای ظریف است. بخش مهم دیگر سربینه یا رختکن هشتضلعی است که بیشترین میزان تزئینات را دارد.
در مقابل گرمخانه از طراحی سادهتری برخوردار است. جذابترین بخش هم بام حمام است که دارای چند گنبد نورگیر با شیشههای محدب است. این نورگیرها علاوه بر انتقال نور طبیعی به داخل، مانع دید مستقیم به داخل هم میشوند.
| جدول اطلاعات حمام سلطان امیر احمد | |
| دوره سلجوقی (بنای اولیه) / بازسازی اصلی دوره قاجار | تاریخ ساخت |
| حمام سنتی ایرانی با تزئینات آهکبری، گچبری و نورگیرهای گنبدی | سبک معماری |
| خانه بروجردیها، خانه طباطباییها، خانه عباسیان، مسجد آقابزرگ | نزدیکترین جاذبهها |
| کاشان، خیابان علوی، کوچه حمام سلطان امیر احمد | آدرس |
| ۱۳۵۱ | شماره ثبت ملی |
۵. حمام فین کاشان
حمام فین کاشان یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران و از جمله جاذبه های دیدنی کاشان است که در مجموعه باغ فین و در جنوب غربی شهر کاشان قرار دارد. این حمام بهعنوان بخشی از مجموعه باغ فین در فهرست میراث جهانی یونسکو هم ثبت شده است. حمام فین کاشان به دلیل معماری فاخر و سیستم آبرسانی پیشرفته شهرت جهانی دارد.
این حمام از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ حمام کوچک که دوره صفویه ساخته شده است و حمام بزرگ که در دوره قاجار که به دستور فتحعلی شاه ساخته شد. این مجموعه کاملاً بر اساس اصول معماری سنتی ایران و اقلیم کاشان طراحی شده است. در همین راستا برای ساخت آن از مصالحی مانند آهک، ساروج و ماسه استفاده شده که موجب افزایش مقاومت بنا در برابر رطوبت میشوند. از سوی دیگر حمام به شکل یک بنای نیمه زیرزمینی ساخته شده تا دمای آن در فصول مختلف متعادل باقی بماند.
یکی از ویژگیهای مهم حمام فین، سیستم هوشمند آبرسانی آن است که آب را از چشمههای باغ فین میگیرد و بعد به بخشهای مختلف حمام منتقل میکند. از سوی دیگر حوضچه مرکزی آن حدود ۱۶۰ حفره برای گردش آب دارد که همین باعث شده این حمام یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران باشد.
| جدول اطلاعات حمام فین کاشان | |
| صفویه (حمام کوچک) و قاجار (حمام بزرگ) | دوره ساخت |
| حمام سنتی ایرانی با سیستم گرمایش زیرسطحی و آبرسانی قناتی | سبک معماری |
| تپههای سیلک، خانه طباطباییها، خانه بروجردیها، حمام سلطان امیر احمد | نزدیکترین جاذبهها |
| استان اصفهان، کاشان، انتهای خیابان امیرکبیر، باغ فین | آدرس |
| ۲۳۸ | ثبت ملی |
۶. حمام خان کاشان
حمام خان کاشان یکی از حمامهای تاریخی دوره زندیه است که در بازار قدیم کاشان قرار دارد. این بنا از نظر معماری، یکی از مهمترین نمونههای حمامهای سنتی ایرانی در دوره زندیه است که بر اساس اقلیم کویر طراحی شده است. به همین دلیل دیوارهای آن ضخیم است و برای ساخت آن هم از مصالحی مانند آجر و ملاتهای سنتی استفاده شده که باعث میشوند فضای داخلی در تابستان خنک و در زمستان گرم باقی بماند.
فضای داخلی حمام شامل بخشهای مختلفی همچون سربینه، راهروهای پیچدرپیچ، فضای استراحت و بخشهایی برای استحمام است. نکته مهم اینکه این بنا با همین ساختار در حال حاضر به چایخانه و رستوران سنتی تبدیل شده است.
| جدول اطلاعات حمام خان کاشان | |
| دوره ساخت | دوره زندیه |
| سبک معماری | حمام سنتی ایرانی با سیستم گرمایش زیرسطحی و قناتی |
| نزدیکترین جاذبهها | خانههای تاریخی کاشان، تیمچه امینالدوله، بازار کاشان |
| آدرس | استان اصفهان، کاشان، بازار کاشان |
| شماره ثبت ملی | ۳۶۲۷ |
۷. حمام شاه اصفهان
حمام شاه اصفهان یکی از حمامهای تاریخی و جاذبه های دیدنی اصفهان در دوره صفوی است که در محدوده میدان نقش جهان و در نزدیکی بازار مخلص قرار دارد. این حمام که به دستور شاه عباس اول صفوی ساخته شد، آنچنان حائز اهمیت است که جهانگرد فرانسوی معروف، شاردن نیز در سفرنامه خود به آن اشاره کرده و نوشته است که این حمام غالباً برای استفاده شخصی شاه استفاده میشد ولی برخی روزها امکان استفاده از آن برای مردم عادی هم وجود داشته است.
شواهد تاریخی نشان میدهند که این بنا همزمان با برخی دیگر از بناهای مهم عصر صفوی در اطراف میدان نقش جهان احداث شده است. استفاده از این حمام تا سال ۱۳۷۵ ادامه داشت. با این حال، در سالهای پایانی بهشدت دچار تغییر شد تا جایی که در نهایت به یک حمام عمومی مدرن (نمرهای) تبدیل شد.
| جدول اطلاعات حمام شاه اصفهان | |
| دوره صفوی (احتمالاً زمان شاه عباس اول) | دوره ساخت |
| حمام سنتی ایرانی دوره صفوی با فضاهای کامل خدماتی و ساختار پیشرفته حمامهای سلطنتی | سبک معماری |
| میدان نقش جهان، مسجد امام، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو | نزدیکترین جاذبهها |
| اصفهان، میدان امام، بازار مخلص، جنب بانک سپه | آدرس |
| ۷۶۴۹ | شماره ثبت ملی |
۸. حمام شیخ بهایی اصفهان
گرمابه شیخ بهایی اصفهان یکی از مشهورترین حمامهای تاریخی ایران است که در دوره صفویه و در کنار خانه های تاریخی اصفهان به دستور شاه عباس اول ساخته شد. قدمت این بنا که توسط شیخ بهایی طراحی شده به سال ۱۰۲۵ هجری قمری برمیگردد. این حمام در بافت تاریخی اصفهان، میان مسجد جامع و بازار کهنه قرار دارد و به دلیل سیستم گرمایشی اسرارآمیز خود شهرت جهانی دارد.
این حمام از معدود حمامهای دوقلوی اصفهان است که برای استفاده همزمان زنان و مردان طراحی شده بود. مهمترین ویژگی این حمام سیستم گرمایش منحصربهفردی است که بر اساس روایتها تنها با یک شعله کوچک یا شمع کار میکرد. البته درباره نحوه عملکرد این سیستم نظریههای مختلف دیگری از جمله استفاده از گاز متان حاصل از فاضلاب شهری، روغنهای گیاهی و حتی مخازن ویژه انتقال حرارت هم مطرح است؛ با این حال عملکرد آن همچنان نامشخص است.
از نظر معماری، گرمابه شیخ بهایی دارای دو سربینه مجزا، گرمخانه، خزینه، آبانبار و فضاهای متعدد دیگر است. از ویژگیهای شاخص این بنا میتوان به سقفهای گنبدی، طراحی مهندسیشده فضاها و سیستم تأمین و انتقال آب اشاره کرد.
| جدول اطلاعات گرمابه شیخ بهایی اصفهان | |
| ۱۰۲۵ هجری قمری (دوره صفویه، به طراحی شیخ بهایی و در زمان شاه عباس اول) | دوره ساخت |
| حمام سنتی ایرانی با سیستم گرمایش اسرارآمیز، دو سربینه مجزا و معماری صفوی | سبک معماری |
| مسجد جامع اصفهان، عصارخانه جماله، خانه جواهری، میدان امام علی | نزدیکترین جاذبهها |
| اصفهان، خیابان عبدالرزاق، کوچه شیخ بهایی | آدرس |
| ۲۰۶۳ | شماره ثبت ملی |
۹. حمام علیقلی آقا اصفهان
حمام علیقلی آقا اصفهان یکی از زیباترین حمامهای بهجامانده از دوره صفویه است که به دستور علیقلی آقا، از درباریان شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی، در سال ۱۱۲۵ هجری قمری ساخته شد. این حمام در محله تاریخی بیدآباد اصفهان و در کنار مسجد، بازارچه و سایر بخشهای مجموعه علیقلی آقا قرار دارد.
این بنا که پس از مرمت، به موزه مردمشناسی تبدیل شده است، با وسعتی نزدیک به هزار مترمربع، یکی از شاخصترین نمونههای معماری سبک صفوی در اصفهان است. این حمام از دو بخش مجزای بزرگ و کوچک تشکیل شده که امکان استفاده همزمان زنان و مردان را فراهم میکرده است.
فضای داخلی حمام شامل سربینه، گرمخانه، خزینه و چالحوض میشود. از مهمترین ویژگیهای معماری این بنا میتوان به سربینه هشتضلعی حمام بزرگ با هشت ستون سنگی، نورگیرهای سقفی، نقوش اسلیمی و گل و مرغ روی دیوارها و طاقنماهای تزئینی اشاره کرد. سیستم آبرسانی بنا نیز از طریق «چاه گاو» انجام میشد؛ آب پس از انتقال به مخزن پشتبام، به خزینهها و حوضچهها هدایت میشد. سیستم گرمایش این حمام هم شامل تون و انبار سوخت بوده است.
| جدول اطلاعات حمام علیقلی آقا اصفهان | |
| ۱۱۲۵ هجری قمری (اواخر دوره صفویه، به دستور علیقلی آقا) | دوره ساخت |
| سبک اصفهان در دوره صفوی با دو حمام مجزا، چالحوض و تزئینات | سبک معماری |
| مسجد علیقلی آقا، بازارچه علیقلی آقا، کاخ چهلستون، کاخ هشتبهشت، میدان نقش جهان | نزدیکترین جاذبهها |
| اصفهان، محله بیدآباد، خیابان بیدآبادی، جنب بازار و مسجد علیقلی آقا | آدرس |
| ۲۲۶ | شماره ثبت ملی |
۱۰. حمام چهارفصل اراک
حمام چهار فصل اراک یکی از آثار دوره قاجار است که به دستور حاج محمدابراهیم خوانساری در سالهای ۱۲۹۲ تا ۱۲۹۴ شمسی ساخته شد. این حمام به دلیل وسعت زیاد، تزئینات کمنظیر، بزرگترین حمام تاریخی ایران شناخته میشود. نکته جالب اینکه نام این بنا از کاشیکاریها و نگارههای چهار فصل سال گرفته شده که در بخشهای مختلف آن هم به چشم میخورند.
این حمام از نظر معماری یکی از برجستهترین حمامهای دوره قاجار است که شامل حمام مردانه، حمام زنانه، حمام خصوصی و بخشی ویژه برای اقلیتهای مذهبی میشود. نکته جالب اینکه کف این حمام حدود سه متر پایینتر از سطح خیابان ساخته شده تا انتقال آب قنات با کمترین اتلاف حرارت انجام شود.
از مهمترین ویژگیهای این حمام میتوان به کاشیکاریهای هفترنگ، معرق و معقلی با نقوش انسانی، گیاهی، حیوانی و صحنههای تاریخی اشاره کرد. گنبدهای طاقی، حوض صلیبیشکل سربینه، سیستم پیشرفته آبرسانی با تنبوشههای سفالی و گلخن مرکزی نیز از دیگر جنبههای جالب معماری این بنا هستند. نکته مهم اینکه این حمام در حال حاضر به موزه باستانشناسی و مردمشناسی اراک تبدیل شده است.
| جدول اطلاعات حمام چهار فصل اراک | |
| اواخر دوره قاجار (سالهای ۱۲۹۲ تا ۱۲۹۴ شمسی، به دستور حاج محمدابراهیم خوانساری) | دوره ساخت |
| حمام سنتی قاجاری با کاشیکاری هفترنگ، بخش ویژه اقلیتهای مذهبی و سیستم آبرسانی قناتی | سبک معماری |
| باغ ملی اراک، کلیسای مسروپ مقدس، مدرسه سپهداری، خانه حسنپور | نزدیکترین جاذبهها |
| استان مرکزی، اراک، خیابان شهید دکتر بهشتی | آدرس |
| ۱۳۳۹ | شماره ثبت ملی |
۱۱. حمام قجر قزوین
حمام قجر قزوین یکی از بزرگترین و قدیمیترین گرمابههای تاریخی ایران است که در سال ۱۰۵۷ هجری قمری به دستور شاه عباس دوم صفوی و به همت امیرگونهخان قاجار ساخته شد. این بنا که در ابتدا «حمام شاهی» نام داشت، بیش از سه قرن محل استحمام مردم قزوین بود و امروزه پس از مرمت و بازسازی، به موزه مردمشناسی شهر قزوین تبدیل شده است. حمام قجر با مساحتی بیش از ۱۰۴۵ مترمربع در بافت تاریخی شهر و در خیابان عبید زاکانی قرار دارد و از مهمترین آثار بهجامانده از معماری حمامهای عمومی دوره صفوی به شمار میرود.
این حمام از بخشهای اصلی سربینه، میاندر و گرمخانه تشکیل شده و دارای دو قسمت مجزای زنانه و مردانه بوده است. سربینه هشتضلعی بنا با حوض مرکزی، شاهنشینها، گنبدهای آجری، کاشیکاریهای فیروزهای و نورگیرهای سقفی از مهمترین جلوههای معماری آن محسوب میشود. سیستم انتقال آب حمام نیز از طریق تنبوشههای سفالی انجام میشد. امروزه در موزه مردمشناسی حمام قجر، آیینها، مشاغل سنتی و فرهنگ اقوام مختلف قزوین با استفاده از مجسمههای مومی و بازسازی صحنههای تاریخی به نمایش درآمده است.
| جدول اطلاعات حمام قجر قزوین | |
| ۱۰۵۷ هجری قمری (دوره قاجار، به دستور حاجی حسن بن حاجی عبدالله تبریزی) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای قاجاری با سربینه گنبددار، ستونهای سنگی، حوض مرکزی و تزئینات سنگی | سبک معماری |
| بازار تاریخی قزوین، سرای سعدالسلطنه، مسجدالنبی قزوین، سردر عالیقاپو، حمام قجر | نزدیکترین جاذبهها |
| قزوین، خیابان مولوی، انتهای خیابان مولوی | آدرس |
۱۲. گرمابه صفا قزوین
حمام صفا یا حمام حاج محمدرحیم یکی از زیباترین حمامهای تاریخی و جاذبه های دیدنی قزوین است که در سال ۱۲۵۹ هجری قمری به دستور حاجی حسن بن حاجی عبدالله تبریزی ساخته شد. وسعت این بنا حدود ۱۱۰۰ مترمربع است و در گذشته از دو بخش مجزای مردانه و زنانه تشکیل میشد.
در حمام صفا بیش از هر چیز استفاده زیاد از سنگ مرمر، ستونهای سنگی، سقفهای گنبدی و تزئینات کندهکاری شده جلب توجه میکنند. از دیگر جذابیتهای این حمام میتوان به نقش دو سرباز قاجاری بر سنگ مرمر اشاره کرد که در دو سوی ورودی حمام قرار گرفتهاند. این حمام از معدود گرمابههای تاریخی قزوین است که تا سالهای اخیر همچنان کاربری حمام عمومی خود را حفظ کرده بود.
| جدول اطلاعات حمام صفا قزوین | |
| ۱۲۵۹ هجری قمری (دوره قاجار) | دوره ساخت |
| حمام سنتی قاجاری با سربینه ستوندار، گنبدهای آجری و تزئینات سنگ مرمر | سبک معماری |
| قزوین، خیابان مولوی، حمام صفا (حمام حاج محمدرحیم) | آدرس |
| حمام بلور، مسجد و مدرسه صالحیه، بازار تاریخی قزوین | نزدیکترین جاذبهها |
۱۳. حمام کردشت جلفا
حمام کردشت یکی از حمامهای تاریخی شمال غرب ایران است که در روستای تاریخی کردشت از توابع شهرستان جلفا و در نزدیکی رود ارس قرار دارد. این حمام در دوره صفویه و به دستور شاه عباس صفوی ساخته شد و بعدها در دوره قاجار مرمت شد. این حمام بخشی از مجموعه تاریخی کردشت است؛ مجموعهای که شامل عمارت، قلعه، مسجد، یخچال و دیگر بناهای تاریخی بوده و به دلیل نزدیک بودن به مرزهای شمالی ایران، در دورههای مختلف اهمیت خاصی داشته است.
حمام کردشت دارای یک هشتی ورودی، سربینه، میاندر، گرمخانه، خزینه، شاهنشین و تون است. سربینه به شکل هشتضلعی طراحی شده و سقف گنبدی آن بر روی هشت ستون سنگی سوار شده است. نور فضای داخلی هم از طریق روزنههای موجود در سقف تأمین میشد. از دیگر جاذبههای این حمام هم میتوان به آهکبریهای ظریف، مقرنسکاری ستونها، طاقهای ضربی و تزئینات اسلیمی اشاره کرد.
| جدول اطلاعات حمام کردشت | |
| دوره صفویه، به دستور شاه عباس صفوی | دوره ساخت |
| معماری حمامهای سنتی ایرانی با سربینه هشتضلعی، گرمخانه، خزینه، آهکبری و مقرنسکاری | سبک معماری |
| عمارت کردشت، قلعه عباس میرزا، مسجد غریب، یخچال تاریخی کردشت، رود ارس | نزدیکترین جاذبهها |
| آذربایجان شرقی، شهرستان جلفا، بخش سیهرود، روستای کردشت | آدرس |
| ۱۶۵۵ | شماره ثبت ملی |
۱۴. حمام حاج داداش زنجان
حمام حاج داداش زنجان یکی از شناختهشدهترین حمامهای تاریخی دوره قاجار در شهر زنجان است که قدمت آن به حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قبل میگردد. این بنا تنها حمام ستون سنگی زنجان است که تا سال ۱۳۶۸ بهعنوان گرمابه عمومی مورد استفاده قرار میگرفت و پس از چند سال تعطیلی، با حفظ ساختار اصلی و مرمتهای محدود، در سال ۱۳۷۸ به سفرهخانه و رستوران سنتی تغییر کاربری پیدا کرد.
فضای اصلی این حمام که بر چهار ستون سنگی مارپیچی بزرگ استوار است، به لطف سقفهای گنبدی، گچبریهای ظریف، گلمیخهای آهنی تزئینی و کاشیکاریهای رنگارنگ فضای جذابی دارد. نکته مهم اینکه برای ساخت این حمام از مصالحی همچون آجر، سنگ تراورتن، آهک، ساروج، گچ و کاشی استفاده شده که نسبت به مصالح سایر حمامها جدیدتر هستند. آب مورد نیاز حمام هم از طریق چند چاه تأمین میشد که همگی به حوض مرکزی متصل بودند.
| جدول اطلاعات حمام حاج داداش زنجان | |
| دوره قاجار (حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال پیش) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای قاجاری با ستونهای سنگی، سقفهای گنبدی، گچبری و کاشیکاری سنتی | سبک معماری |
| بازار زنجان، موزه مردان نمکی، حسینیه اعظم زنجان، کاروانسرای دخان | نزدیکترین جاذبهها |
| زنجان، بافت تاریخی بازار زنجان، حمام حاج داداش | آدرس |
۱۵. حمام تاریخی پهنه سمنان
گرمابه پهنه (حمام حضرت) سمنان یکی از قدیمیترین حمامهای تاریخی ایران است که در بافت کهن شهر سمنان قرار دارد. این بنا در سال ۸۵۶ هجری قمری، در دوره تیموری و به دستور خواجه غیاثالدین بهرام سمنانی، وزیر ابوالقاسم بابر تیموری ساخته شد. این حمام سالها بعد در دوره قاجار، به دستور حاج ملاعلی حکیم الهی، مرمت و بازسازی شد.
این حمام با مساحتی نزدیک به ۱۰۰۰ مترمربع، از بزرگترین گرمابههای تاریخی سمنان است که دو ورودی مجزا برای زنان و مردان داشته است. از شاخصترین ویژگیهای معماری بنا میتوان به سردر کاشیکاری شده با اشعار نستعلیق، کتیبههای لاجوردی، تصاویر کاشیکاری شده سربازان قاجاری، گنبدهای نورگیر و فضاهای سنتی حمام ایرانی شامل هشتی، سربینه، گرمخانه و خزینه اشاره کرد.
| جدول اطلاعات گرمابه پهنه سمنان | |
| ۸۵۶ هجری قمری (دوره تیموری، به دستور خواجه غیاثالدین بهرام سمنانی) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای ایرانی با سردر کاشیکاری، سربینه، گرمخانه، خزینه و گنبدهای نورگیر | سبک معماری |
| مسجد جامع سمنان، امامزاده یحیی، تکیه پهنه، بازار سمنان، بازار شیخ علاءالدوله | نزدیکترین جاذبهها |
| سمنان، خیابان امام، ضلع غربی تکیه پهنه، بین مسجد جامع و امامزاده یحیی | آدرس |
| ۱۰۲۲ | شماره ثبت ملی |
۱۶. حمام نوبر تبریز
حمام نوبر یکی از آثار تاریخی تبریز است که در دوره قاجار ساخته شده است و در تقاطع خیابان امام خمینی و پیاده راه تربیت قرار دارد. این بنا پس از مرمت و احیا، از حمام عمومی به رستوران و سفرهخانه سنتی تغییر کاربری داد و در حال حاضر با نام سفرهخانه سنتی شهریار شناخته میشود.
از مهمترین ویژگیهای معماری این بنای ۷۰۰ مترمربعی میتوان به سربینه هشتضلعی با هشت ستون سنگی، حوض مرکزی هشتضلعی، ستونها و سرستونهای مقرنسکاری شده و گنبدهای بزرگ آجری اشاره کرد.
| جدول اطلاعات حمام نوبر تبریز | |
| دوره قاجار | دوره ساخت |
| معماری حمامهای قاجاری با سربینه هشتضلعی، ستونهای سنگی، گنبدهای آجری و مقرنسکاری | سبک معماری |
| ارگ علیشاه، خانه بهنام، خانه حیدرزاده، موزه سنجش، خانه استاد شهریار، کاخ موزه شهرداری تبریز | نزدیکترین جاذبهها |
| تبریز، تقاطع خیابان امام خمینی و پیاده راه تربیت | آدرس |
| ۲۵۱۲ | شماره ثبت ملی |
۱۷. حمام خان یزد
حمام خان یزد یکی دیگر از حمامهای تاریخی دوره قاجار است که به دستور محمدتقیخان بافقی، حاکم مشهور یزد، در سال ۱۲۱۲ هجری قمری در مجموعه تاریخی خان ساخته شد. این حمام که در ضلع جنوب غربی میدان خان و در مجاورت بازار خان قرار دارد، از مهمترین بخشهای مجموعه خان یزد به شمار میآید. حمام خان در سال ۱۳۷۳ پس از مرمت و احیا، تغییر کاربری پیدا کرد و امروزه بهعنوان یکی از خانه های تاریخی یزد، چایخانه و رستوران سنتی مورد استفاده قرار میگیرد.
این بنا با مساحتی حدود ۱۱۷۰ مترمربع، از فضاهای متنوعی مانند سربینه، گرمخانه، شاهنشین، خزینه، گاورو و تون تشکیل شده است. این حمام پایینتر از سطح زمین ساخته شده است و به همین دلیل همیشه دمای مطلوبی داشته است. از مهمترین ویژگیهای معماری این حمام میتوان به سربینه وسیع با سقف گنبدی، ستونهای سنگی، شاهنشین مزین به نقاشیهای دوره قاجار، گچبریهای ظریف و نورگیرهای رنگی اشاره کرد.
| جدول اطلاعات حمام خان یزد | |
| ۱۲۱۲ هجری قمری (دوره قاجار، به دستور محمدتقیخان بافقی) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای سنتی قاجاری با سربینه، گرمخانه، شاهنشین، طاقهای گنبدی و نورگیرهای سنتی | سبک معماری |
| بازار خان یزد، موزه آب یزد، بازار مسگرها، مسجد ملااسماعیل | نزدیکترین جاذبهها |
| یزد، خیابان قیام، میدان خان، مجموعه تاریخی خان | آدرس |
| ۲۴۰۶ | شماره ثبت ملی |
۱۸. حمام حاج شهبازخان کرمانشاه
حمام حاج شهبازخان یکی از بناهای تاریخی دوره قاجار در شهر کرمانشاه است که به دستور حاج شهبازخان حاجیزاده کلهر، از بزرگان سرشناس ایل کلهر، در سال ۱۲۳۲ هجری قمری ساخته شد.
از مهمترین ویژگیهای معماری این حمام میتوان به گنبدهای آجری، مقرنسکاریهای آهکی در زیر گنبدها، طاقهای پنج و هفت، گنبدهای طاق چشمه و نقاشیهای دیواری سربینه اشاره کرد. این حمام پس از مرمت و احیا، به «خانه خلاق صنایع دستی کرمانشاه» تبدیل شد که در آن به معرفی صنایع دستی استان کرمانشاه پرداخته میشود.
| جدول اطلاعات حمام حاج شهبازخان کرمانشاه | |
| ۱۲۳۲ هجری قمری (۱۸۱۷ میلادی، دوره قاجار) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای قاجاری با سربینه، گرمخانه، خزینه، گنبدهای طاق چشمه و مقرنسکاری آهکی | سبک معماری |
| بازار سنتی کرمانشاه، تکیه بیگلربیگی، مسجد جامع کرمانشاه | نزدیکترین جاذبهها |
| کرمانشاه، خیابان مدرس، بافت تاریخی شهر، تاریکهبازار | آدرس |
| ۲۰۴۹۵ | شماره ثبت ملی |
۱۹. حمام شاه مشهد
حمام مهدیقلیبیگ که با نامهای حمام شاه و حمام رضوی نیز شناخته میشود، یکی از بزرگترین حمامهای تاریخی مشهد است که در ابتدای بازار بزرگ و در مجاورت مسجد شاه قرار دارد. این حمام در سال ۱۰۲۷ هجری قمری به دستور مهدیقلیبیگ، از بزرگان دوره شاه عباس صفوی ساخته شد و پس از مرمت و بازسازی در سال ۱۳۸۵ به موزه مردمشناسی مشهد تبدیل شد.
این بنا شامل بخشهایی مانند سربینه، میاندر، گرمخانه، خزینه، تون و چالهحوض است. مهمترین بخش حمام، سربینه وسیع آن با هشت ستون سنگی و سقف گنبدی است که با نقاشی و گچبری آراسته شده است. نور فضای داخلی این حمام هم از طریق گلجامهای سقف تأمین میشود.
| جدول اطلاعات حمام شاه مشهد | |
| ۱۰۲۷ هجری قمری (دوره صفوی، به دستور مهدیقلیبیگ) | دوره ساخت |
| معماری حمامهای صفوی با سربینه هشتستونی، گرمخانه، خزینه، چالهحوض و تزئینات نقاشی و گچبری | سبک معماری |
| حرم مطهر امام رضا (ع)، مسجد ۷۲ تن، بازار بزرگ مشهد، بازار رضا، موزه آستان قدس رضوی | نزدیکترین جاذبهها |
| مشهد، خیابان اندرزگو، ابتدای بازار بزرگ، جنب مسجد شاه | آدرس |
| ۱۳۷۴ | شماره ثبت ملی |
حمام های تاریخی ایران که به موزه تبدیل شدهاند
بسیاری از حمام های تاریخی ایران با هدف حفظ میراث فرهنگی و معرفی سبک زندگی گذشتگان، به موزه تبدیل شدهاند. این تغییر کاربری ضمن جلوگیری از تخریب بناها، امکان بازدید عمومی از معماری و فرهنگ حمامهای ایرانی را هم فراهم میکند. از جمله حمامهایی که به موزه تبدیل شدهاند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حمام پهنه سمنان؛
- حمام مهدیقلیبیگ مشهد؛
- حمام وکیل شیراز؛
- حمام گنجعلیخان کرمان؛
- حمام علیقلی آقا اصفهان؛
- حمام چهار فصل اراک؛
- حمام قجر قزوین.
قدیمیترین حمام های تاریخی ایران
از قدیمیترین حمامهای تاریخی ایران هم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حمام پهنه سمنان؛
- حمام مهدیقلیبیگ مشهد؛
- حمام خان یزد؛
- حمام حاج شهبازخان کرمانشاه؛
- حمام حاج داداش زنجان؛
- حمام نوبر تبریز.
حمام های تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران
تعداد زیادی از حمامهای تاریخی کشور به دلیل ارزش معماری، تاریخی و فرهنگی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند که لیست آنها را میتوانید در ادامه ببینید:
- حمام پهنه سمنان (تیموری)؛
- حمام سلطان امیر احمد کاشان (ریشه در دوره سلجوقی) ؛
- حمام گنجعلیخان کرمان (صفوی) ؛
- حمام فین کاشان (صفوی) ؛
- حمام کردشت جلفا (صفوی) ؛
- حمام مهدیقلیبیگ مشهد (صفوی).
بهترین زمان بازدید از حمامهای تاریخی ایران
از آنجا که بسیاری از این بناها در بافتهای تاریخی شهرها قرار گرفتهاند، شرایط آبوهوایی نقش مهمی در بازدید از این مجموعهها دارند. در حالت کلی فصل بهار را میتوان بهترین زمان بازدید از اکثر حمامهای تاریخی ایران دانست. در این فصل، آبوهوای شهرهای مختلف معتدل و دلپذیر است و گردشگران میتوانند علاوه بر بازدید از حمامهای تاریخی، سایر جاذبههای فرهنگی و تاریخی شهر را نیز بدون مواجهه با گرمای تابستان یا سرمای زمستان ببینند.
نکات بازدید از حمامهای تاریخی
اگر قصد بازدید از این حمامهای تاریخی را دارید، توصیه میکنیم نکات زیر را مدنظر قرار دهید:
- پیش از بازدید، درباره تاریخچه و دوره ساخت بنا مطالعه کنید تا بتوانید ارزشهای معماری و فرهنگی آن را بهتر درک کنید.
- به تزئینات داخلی مانند گچبریها، کاشیکاریها، مقرنسها، نقاشیهای دیواری و نورگیرهای سقفی توجه ویژه داشته باشید؛ این بخشها از مهمترین ویژگیهای حمامهای تاریخی ایران هستند.
- بسیاری از حمامهای تاریخی دارای بخشهایی مانند سربینه، میاندر، گرمخانه، خزینه و تون هستند. آشنایی با کارکرد این فضاها درک بهتری از ساختار حمامهای سنتی به شما میدهد.
- در برخی بناها امکان عکاسی وجود ندارد؛ بنابراین پیش از تصویربرداری، قوانین مجموعه را بررسی کنید.
- از لمس تزئینات، نقاشیها و بخشهای تاریخی بنا خودداری کنید.
- اگر حمام تاریخی به رستوران یا سفرهخانه سنتی تغییر کاربری داده است، در ساعات خلوتتر از این بناها دیدن کنید تا فرصت بیشتری داشته باشید.
سخن آخر
حمامهای تاریخی ایران تنها مکانهایی برای استحمام نبودهاند؛ این بناها بخشی از هویت اجتماعی، فرهنگی و معماری شهرهای ایرانی را شکل میدادند. از حمامهای باشکوه صفوی مانند حمام مهدیقلیبیگ مشهد گرفته تا حمامهای قاجاری همچون حمام نوبر تبریز، حمام حاج داداش زنجان و حمام خان یزد، هر کدام بهنوعی بخشی از تاریخچه هنر و معماری ایران را تشکیل میدهند.
اگر میخواهید با سبک زندگی گذشتگان، مهارت معماران ایرانی و تاریخچه شهرهای مختلف کشور آشنا شوید، یکی از بهترین کارها این است که از حمامهای تاریخی کشور دیدن کنید.
سوالات متداول
ثبت دیدگاه اولین نفر باشید که نظر میدهید.