بهاره بهرامی شفق قطبی یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی زمین است که هرساله هزاران گردشگر را راهی مناطق قطبی میکند. این پدیده که با نام «نورهای شمالی» نیز شناخته میشود، نتیجه برهمکنش فعالیتهای خورشیدی، میدان مغناطیسی زمین و جو زمین است.
بسیاری از افراد تصور میکنند برای دیدن شفق قطبی باید به خود قطب شمال سفر کرد، درحالیکه این نورهای رنگی را میتوان در کشورهای مختلفی مانند نروژ و فنلاند نیز مشاهده کرد. اگر علاقهمند هستید بیشتر درباره شفق قطبی بدانید یا دوست دارید این پدیده را از نزدیک ببینید، این مقاله برای شماست. در ادامه ابتدا به چگونگی پدید آمدن شفق قطبی اشاره خواهیم کرد و بعد به شما خواهیم گفت که این پدیده را کجا میتوانید ببینید.
شفق قطبی چیست؟
شفق قطبی (Aurora) یکی از زیباترین پدیدههای طبیعی زمین است که در آسمان شب، بهویژه در مناطق نزدیک به قطبهای شمال و جنوب، به شکل نوارها یا امواجی از نورهای رنگی دیده میشود. در نیمکره شمالی این پدیده با نام شفق شمالی یا نورهای شمالی شناخته میشود و در نیمکره جنوبی نیز شفق جنوبی نام دارد. هر دو پدیده از نظر علمی به یک شکل ایجاد میشوند و تنها محل وقوع آنها متفاوت است.
شفق قطبی چگونه به وجود میآید؟
شفق قطبی نتیجه برهمکنش فعالیتهای خورشیدی، جو و میدان مغناطیسی زمین است؛ خورشید بهطور مداوم جریانی از ذرات باردار را به فضا ارسال میکند که به آنها باد خورشیدی گفته میشود. زمانی که فعالیت خورشید افزایش پیدا کند، شدت این ذرات نیز بیشتر میشود و بخشی از آنها پس از چند روز به جو زمین میرسند.
میدان مغناطیسی زمین مانند یک سپر طبیعی، بیشتر این ذرات را منحرف میکند؛ اما بخشی از آنها از نواحی نزدیک به قطبهای مغناطیسی وارد لایههای بالایی جو میشوند. پس از آن ذرات خورشیدی با اتمها و مولکولهای گازهایی مانند اکسیژن و نیتروژن برخورد میکنند. این برخورد باعث برانگیخته شدن اتمها میشود و زمانی که دوباره به حالت پایدار بازمیگردند، انرژی خود را به شکل نور آزاد میکنند که همان شفق قطبی است.
شدت و شکل شفق قطبی نیز ثابت نیست. هرچه فعالیت خورشید بیشتر باشد، احتمال تشکیل شفقهای درخشانتر و گستردهتر بیشتر میشود. به همین دلیل، بررسی وضعیت فعالیتهای خورشیدی یکی از مهمترین عواملی است که باید قبل از برنامهریزی سفر به آن توجه کنید. البته عوامل دیگری همچون صاف بودن آسمان، تاریکی محیط و دور بودن از آلودگی نوری نیز نقش مهمی در مشاهده این پدیده دارند.
رنگهای شفق قطبی چه معنایی دارند؟
رنگ شفق قطبی به نوع گازهای موجود در جو زمین و ارتفاعی که برخورد ذرات خورشیدی در آن رخ میدهد، بستگی دارد. رنگ شفق قطبی نتیجه واکنشهای فیزیکی میان ذرات باردار خورشید و اتمهای اکسیژن و نیتروژن است. به همین دلیل، ممکن است در یک شب تنها یک رنگ و در شبی دیگر ترکیبی از چند رنگ مختلف در آسمان دیده شود. در ادامه توضیح میدهیم هر رنگ شفق قطبی چگونه و در چه شرایطی ایجاد میشود.
شفق سبز؛ رایجترین رنگ
سبز، بیشترین رنگی است که در شفق قطبی مشاهده میشود. این نور زمانی ایجاد میشود که ذرات خورشیدی با اتمهای اکسیژن در ارتفاعی حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلومتری سطح زمین برخورد کنند. اگر شدت فعالیت خورشید مناسب باشد و آسمان کاملاً صاف باشد، موجی از رنگ سبز آسمان را میپوشاند.
شفق قرمز؛ نادرترین حالت
شفق قرمز نسبت به سایر رنگها کمتر دیده میشود و معمولاً در زمانی مشاهده میشود که فعالیتهای خورشیدی زیاد باشند. این رنگ نیز از برخورد ذرات خورشیدی با اتمهای اکسیژن ایجاد میشود، اما در ارتفاعی بسیار بالاتر؛ معمولاً بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتری سطح زمین.
شفق آبی و بنفش
رنگهای آبی و بنفش معمولاً زمانی دیده میشوند که ذرات خورشیدی با مولکولهای نیتروژن موجود در لایههای پایینتر جو برخورد کنند. این رنگها اغلب در لبههای شفق یا در کنار نورهای سبز ظاهر میشوند و ممکن است مدت زمان کوتاهی قابل مشاهده باشند.
عوامل مؤثر بر تغییر رنگ شفق
همانطور که در قسمت قبل اشاره کردیم، رنگ شفق قطبی همیشه ثابت نیست و ممکن است از سبز و زرد گرفته تا قرمز، آبی و بنفش تغییر کند. این تفاوت رنگها به عوامل مختلفی بستگی دارد که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد:
- نوع گازهای موجود در جو: مهمترین عامل تعیینکننده رنگ شفق، نوع اتم یا مولکولی است که با ذرات باردار خورشیدی برخورد میکند. اکسیژن معمولاً نورهای سبز و قرمز تولید میکند، درحالیکه نیتروژن بیشتر طیفهای آبی، بنفش و گاهی صورتی ایجاد میکند.
- ارتفاع برخورد ذرات: ارتفاعی که این برخوردها در آن اتفاق میافتد نیز نقش مهمی در رنگ شفق دارد. برخورد ذرات با اکسیژن در ارتفاعهای پایینتر معمولاً شفق سبز ایجاد میکند، اما اگر همین برخوردها در ارتفاعهای بسیار بالاتر رخ دهد، نور قرمز تولید میشود. رنگهای آبی و بنفش نیز اغلب در لایههای پایینتر جو و بر اثر برهمکنش با نیتروژن پدید میآیند.
- شدت فعالیت خورشید: هرچه بادهای خورشیدی و طوفانهای مغناطیسی قویتر باشند، ذرات باردار بیشتری وارد جو زمین میشوند. در چنین شرایطی، علاوه بر افزایش روشنایی شفق، احتمال مشاهده رنگهای کمیابتر مانند قرمز نیز بیشتر خواهد بود.
- شرایط جوی و محیطی: وضعیت آبوهوا و میزان آلودگی نوری روی رنگ واقعی شفق تأثیر نمیگذارند، اما بر کیفیت مشاهده آن تأثیر دارند. آسمان صاف، تاریکی کامل و دور بودن از نور شهرها باعث میشود رنگهای شفق با وضوح بیشتری دیده شوند. در مقابل، وجود ابر یا نور شدید محیط ممکن است باعث شود برخی رنگها کمرنگتر یا حتی نامرئی باشند.
بهترین زمان برای دیدن شفق قطبی چه موقع است؟
بهترین زمان مناسب برای مشاهده شفق قطبی به عوامل مختلفی مانند طول شب، شرایط جوی، فعالیتهای خورشید و موقعیت جغرافیایی بستگی دارد. اگرچه این پدیده در تمام طول سال رخ میدهد، اما همیشه از روی زمین قابل مشاهده نیست. برای افزایش شانس دیدن شفق، باید زمانی را انتخاب کنید که آسمان تاریک، هوا صاف و فعالیتهای خورشیدی بهاندازه کافی قوی باشند.
بهترین فصل مشاهده شفق قطبی
پاییز و زمستان بهترین فصلها برای تماشای شفق قطبی هستند. در این زمان، شبها طولانیتر میشوند و مدت بیشتری فرصت دارید تا این پدیده را در آسمان مشاهده کنید. علاوه بر این، در بسیاری از مناطق نزدیک به قطب شمال، خورشید ساعتهای کمتری در آسمان حضور دارد.
در مقابل، اواخر بهار و تابستان به دلیل پدیده «خورشید نیمهشب» در بسیاری از مناطق شمالی، آسمان حتی در نیمهشب نیز روشن است و مشاهده شفق تقریباً غیرممکن خواهد بود.
بهترین ماهها برای سفر
بهطورکلی، از اواخر سپتامبر تا اوایل آپریل بهترین بازه زمانی برای تماشای شفق قطبی محسوب میشود. البته زمان دقیق با توجه به کشور مقصد متفاوت است.
برای مثال بهترین بازه در نروژ، سوئد و فنلاند، اواخر سپتامبر تا پایان مارس است، در ایسلند سپتامبر تا اوایل آپریل، در کانادا و آلاسکا، سپتامبر تا مارس و در روسیه اواخر سپتامبر تا اوایل آپریل است.
بهترین ساعت شب برای تماشای شفق
اگرچه شفق قطبی ممکن است از ابتدای شب تا نزدیک طلوع خورشید در اسمان قابل مشاهده باشد، اما معمولاً بین ساعت ۹ شب تا ۲ بامداد بهترین زمان برای مشاهده این پدیده خارقالعاده است.
تأثیر طول شب و شرایط آبوهوایی
علاوه بر زمان سفر، شرایط محیطی نیز نقش مهمی در مشاهده شفق قطبی دارند. مهمترین این عوامل عبارتاند از:
- آسمان صاف و بدون ابر: ابرهای متراکم مانع دیدن این پدیده خواهند شد.
- دور بودن از آلودگی نوری: نور شهرها باعث کاهش وضوح شفق میشود؛ به همین دلیل، بهترین مکان برای مشاهده شفق قطبی معمولاً خارج از شهر است.
- فعالیت خورشیدی: هرچه طوفانهای خورشیدی قویتر باشند، احتمال مشاهده شفقهای درخشانتر و رنگارنگتر افزایش مییابد.
بهترین مکانها برای دیدن شفق قطبی در جهان
شفق قطبی بیشتر در نواحی نزدیک به قطبهای زمین دیده میشود. هرچه به قطب نزدیکتر باشید، احتمال مشاهده این پدیده بیشتر خواهد بود. بر این اساس بهترین جاها برای مشاهده این پدیده عبارتاند از:
شفق قطبی در نروژ
نروژ یکی از کشورهایی است که میتوانید برای تماشای شفق قطبی انتخاب کنید. شهرهای ترومسو، آلتا، فینمارک و مجمعالجزایر سوالبارد، به دلیل قرار گرفتن در کمربند شفق قطبی، از بهترین نقاط برای مشاهده این پدیده در این کشور محسوب میشوند.
شفق قطبی در فنلاند
فنلاند یکی از بهترین کشورها برای تماشای شفق قطبی است. منطقه لاپلند در شمال این کشور، بهویژه شهرهای ساریسلکا، رووانیمی و ایناری، هرساله میزبان هزاران گردشگر هستند. نکته جالب اینکه در برخی مناطق شمالی فنلاند بیش از ۲۰۰ شب در سال میتوانید شفق قطبی را مشاهده کنید.
شفق قطبی در ایسلند
ایسلند به دلیل طبیعت بکر و آسمان تاریک، یکی از بهترین مناطق برای تماشای شفق قطبی به شمار میرود. اطراف شهر ریکیاویک، پارک ملی تینگولیر، ساحل ویک، شبهجزیره اسنایفلسنس و تالاب یخی یوکولسارلون از مشهورترین نقاط این کشور برای مشاهده شفق هستند.
شفق قطبی در سوئد
بخش شمالی سوئد نیز شرایط بسیار مناسبی برای مشاهده شفق قطبی دارد. پارک ملی آبیسکو مشهورترین جای این کشور برای دیدن شفق قطبی است. علاوه بر آبیسکو، شهرهای لولئو، جوکموک و دره تورن نیز از دیگر نقاط این کشور هستند که شانس دیدن شفق را در آنها خواهید داشت.
شفق قطبی در کانادا
کانادا به دلیل وسعت زیاد و قرار گرفتن بخش بزرگی از آن در عرضهای جغرافیایی بالا، یکی از بهترین کشورها برای تماشای شفق قطبی است. شهر یلونایف بهترین جای این کشور برای تماشای این پدیده است. پس از آن شانس دیدن شفق را ممکن است در شهرهای یوکان، چرچیل و بخشهایی از آلبرتا و بریتیش کلمبیا داشته باشید.
شفق قطبی در آلاسکا
ایالت آلاسکا در آمریکا یکی از معروفترین مقاصد برای مشاهده شفق قطبی در جهان است. شهر فیربنکس به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، قرار گرفتن در نزدیکی مدار قطبی و داشتن آسمان تاریک، بیشترین شهرت را در میان گردشگران دارد. برای سفر به این منطقه و تجربه تماشای این پدیده طبیعی، میتوانید با خرید بلیط هواپیما مسیر سفر خود را برنامهریزی کرده و به آلاسکا سفر کنید.
شفق قطبی در قطب شمال
قطب شمال از نظر موقعیت جغرافیایی در مرکز کمربند شفق قطبی قرار دارد و ازاینرو یکی از بهترین مکانهای جهان برای مشاهده این پدیده است. البته سفر به این منطقه به دلیل شرایط سخت آبوهوایی و هزینه بالا، تنها از طریق تورهای تخصصی یا کشتیهای یخشکن امکانپذیر است.
شفق قطبی در قطب جنوب
در نیمکره جنوبی نیز پدیدهای مشابه با نام شفق جنوبی رخ میدهد. این شفق از نظر نحوه شکلگیری تفاوتی با شفق شمالی ندارد و تنها محل وقوع آن متفاوت است.
هر چقدر دسترسی به قطب شمال سخت باشد، دسترسی به قطب جنوب به مراتب بسیار سختتر است و به همین دلیل معمولاً تصاویر این پدیده توسط پژوهشگران ثبت و منتشر شدهاند.
شفق قطبی در روسیه
برای تماشای شفق قطبی در روسیه، بیشتر مسافران راهی شهرهای شمالی این کشور مانند مورمانسک، آرخانگلسک و مناطق نزدیک به مدار قطبی میشوند. برای شروع سفر میتوانید با خرید بلیط هواپیما تهران روسیه خود را به یکی از شهرهای اصلی روسیه برسانید و سپس با پروازهای داخلی یا مسیرهای زمینی به مناطق مناسب برای مشاهده این پدیده طبیعی سفر کنید.
شفق قطبی در استرالیا
اگرچه استرالیا در نیمکره جنوبی قرار دارد، اما در بخشهای جنوبی این کشور امکان مشاهده شفق جنوبی وجود دارد. ایالت تاسمانی و بخشهایی از جنوب ویکتوریا و استرالیای جنوبی، بهترین مناطق برای تماشای این پدیده هستند.
شفق قطبی در گرینلند
گرینلند یکی از بکرترین مقاصد جهان برای تماشای شفق قطبی است. این جزیره بزرگ که بخش زیادی از آن در مدار قطبی قرار گرفته است، شرایط بسیار مناسبی برای مشاهده این پدیده دارد. شهرهایی مانند نووک، ایلولیسات و کانگرلوسواک از جمله بهترین مناطق گرینلند برای دیدن شفق قطبی هستند.
آیا شفق قطبی در ایران دیده میشود؟
در حالت عادی، ایران جزء مناطقی نیست که شفق قطبی در آن قابل مشاهده باشد. این پدیده معمولاً در عرضهای جغرافیایی بالا و نزدیک به قطبهای مغناطیسی زمین رخ میدهد. بااینحال، در شرایط خاص و هنگام وقوع طوفانهای شدید خورشیدی، میدان مغناطیسی زمین دچار اختلال میشود و محدوده مشاهده شفق قطبی گسترش پیدا میکند. در چنین شرایط نادری، امکان مشاهده شفق در عرضهای جغرافیایی پایینتر نیز وجود دارد. البته باید توجه داشت که این اتفاق بسیار نادر است و نمیتوان برای مشاهده شفق قطبی در ایران برنامهریزی کرد.
بااینحال برای مشاهده این پدیده در ایران باید به سراغ مناطق مرتفع یا کویری یا با افق باز بهویژه در شمال و شمالغرب کشور بروید و البته لازم است که شرایط زیر هم برقرار باشند:
- وقوع یک طوفان ژئومغناطیسی بسیار قوی
- آسمانی کاملاً صاف و بدون ابر
- دور بودن از آلودگی نوری شهرها
بهترین کشور برای سفر و دیدن شفق قطبی کدام است؟
انتخاب بهترین کشور برای تماشای شفق قطبی به عواملی مانند بودجه، میزان دسترسی، مدت اقامت، شرایط آبوهوایی و احتمال مشاهده این پدیده در بازه زمانی مورد نظر بستگی دارد. بر این اساس شما میتوانید بهترین مقصد را طبق جدول زیر انتخاب کنید:
| کشور | بهترین منطقه | بهترین زمان | احتمال مشاهده | هزینه سفر | ویژگی شاخص |
| نروژ | ترومسو، لوفوتن، آلتا | سپتامبر تا مارس | بسیار زیاد | زیاد | زیرساخت گردشگری عالی و طبیعت منحصربهفرد |
| فنلاند | لاپلند، ساریسلکا | سپتامبر تا آپریل | بسیار زیاد | زیاد | کلبههای شیشهای و اقامتگاههای خاص |
| ایسلند | ریکیاویک، پارک تینگولیر، یوکولسارلون | سپتامبر تا مارس | زیاد | زیاد | ترکیب شفق قطبی با آبشارها و آتشفشانها |
| سوئد | پارک ملی آبیسکو | سپتامبر تا مارس | بسیار زیاد | متوسط تا زیاد | آسمان صاف و شرایط مناسب برای رصد |
| کانادا | یوکان، یلونایف، چرچیل | سپتامبر تا مارس | بسیار زیاد | زیاد | طبیعت بکر و آسمان بسیار تاریک |
| آلاسکا (آمریکا) | فربنکس | سپتامبر تا مارس | بسیار زیاد | زیاد | یکی از معروفترین مقاصد برای دیدن شفق قطبی |
| روسیه | مورمانسک، شبهجزیره کولا | سپتامبر تا آپریل | زیاد | کم | نزدیکتر و مقرونبهصرفهتر برای بسیاری از گردشگران ایرانی |
| گرینلند | کانگرلوسواک، ایلولیسات | سپتامبر تا آپریل | بسیار زیاد | بسیار زیاد | کمترین آلودگی نوری |
| استرالیا (شفق جنوبی) | تاسمانی | می تا آگوست | متوسط | زیاد | امکان مشاهده شفق جنوبی |
تجهیزات لازم برای تماشای شفق قطبی
برای تماشای شفق قطبی معمولاً باید به سراغ مناطق سردسیر و به دور از مراکز شهری بروید؛ بنابراین همراه داشتن تجهیزات مناسب هم باعث میشود که سفر راحتتری داشته باشید و هم اینکه شانس ثبت تصاویر باکیفیتتر را خواهید داشت. مهمترین تجهیزاتی که برای این سفر باید همراه خود داشته باشید، عبارتاند از:
- لباس گرم چندلایه: استفاده از لباسهای لایهای، کاپشن ضد باد و ضدآب، شلوار گرم، کلاه، شال گردن و دستکش مناسب برای جلوگیری از افت دمای بدن ضروری است.
- کفش زمستانی: کفش یا چکمه ضدآب با عایق حرارتی، از یخزدگی پاها و لغزش روی برف و یخ جلوگیری میکند.
- چراغ پیشانی یا چراغقوه: بسیاری از محلهای مناسب مشاهده شفق قطبی فاقد نور کافی هستند؛ بنابراین داشتن یکی از این دو وسیله به شما کمک میکند که در تاریکی راحتتر حرکت کنید.
- پاوربانک و باتری یدکی: سرمای شدید باعث کاهش سریع شارژ باتری تلفن همراه و دوربین میشود؛ به همین دلیل بهتر است که پاوربانک و باتری اضافه همراه خود داشته باشید.
- دوربین عکاسی و سهپایه: اگر قصد ثبت شفق قطبی را دارید، یک دوربین با قابلیت تنظیمات دستی و سهپایه محکم تهیه کنید.
- عینک آفتابی: اگر قصد دارید در طول روز در مناطق برفی تردد کنید، حتماً از عینک آفتابی استفاده کنید تا از آسیب دیدن چشمها در اثر بازتاب شدید نور خورشید روی برف جلوگیری شود.
افسانهها و داستانهای جالب درباره شفق قطبی
پیش از آنکه دانشمندان علت شکلگیری شفق قطبی را کشف کنند، مردم نقاط مختلف جهان برای این نورهای اسرارآمیز داستانهای گوناگونی ساخته بودند. در بسیاری از این روایتها، شفق قطبی یک پدیده فراطبیعی توصیف میشد یا آن را به ارواح، خدایان یا موجودات افسانهای نسبت میدادند.
در اسکاندیناوی، وایکینگها معتقد بودند نورهای شفق، بازتاب زره جنگجویان افسانهای «والکری» است؛ زنانی که ارواح قهرمانان کشتهشده را به سرزمین خدایان هدایت میکردند.
در فنلاند، افسانهای قدیمی از روباهی جادویی به نام «روباه آتشین» وجود دارد. بر اساس این روایت، روباه هنگام دویدن روی برف، با دم خود جرقههایی ایجاد میکند که در آسمان بهصورت شفق قطبی دیده میشوند.
برخی از بومیان کانادا و آلاسکا نیز باور داشتند که شفق قطبی، ارواح نیاکان یا درگذشتگانی هستند که در آسمان حرکت میکنند. به همین دلیل، این پدیده برای آنها جنبه معنوی و مقدس داشته است.
در گرینلند نیز روایتهایی وجود دارد که شفق را بازی ارواح با جمجمه شیرهای دریایی یا نشانه حضور ارواح شکارچیان میدانستند.
در مقابل، در برخی مناطق روسیه، مشاهده شفق قرمز بهعنوان نشانه وقوع جنگ یا حوادث بزرگ تعبیر میشد. همچنین در برخی روایتهای قدیمی ایسلند، زنان باردار نباید به شفق قطبی نگاه میکردند، زیرا تصور میشد این کار بر سلامت نوزاد تأثیر میگذارد.
امروزه اگرچه منشأ علمی شفق قطبی بهطور کامل شناخته شده است، اما این افسانهها همچنان بخشی از فرهنگ و میراث مردمان اروپا و آمریکای شمالی بهحساب میآیند.
تفاوت شفق قطبی و شفق قطبی جنوبی چیست؟
همانطور که گفتیم، شفق قطبی در هر دو قطب زمین دیده میشود. شفقی که در نیمکره شمالی مشاهده میشود، با نام شفق شمالی شناخته میشود و نمونه مشابه آن در نیمکره جنوبی، شفق جنوبی نام دارد.
از نظر علمی، تفاوتی در نحوه شکلگیری این دو پدیده وجود ندارد. هر دو در اثر برخورد ذرات باردار خورشیدی با میدان مغناطیسی و جو زمین ایجاد میشوند.
سخن آخر
شفق قطبی یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی جهان است که در نتیجه برخورد ذرات باردار خورشیدی با میدان مغناطیسی و جو زمین شکل میگیرد. این نورهای رنگارنگ علاوه بر زیبایی خاصی که دارند، اطلاعات ارزشمندی درباره فعالیتهای خورشیدی و ساختار میدان مغناطیسی زمین در اختیار دانشمندان قرار میدهند. اگرچه مشاهده شفق قطبی نیازمند سفر به مناطق نزدیک قطبهای زمین است، اما با برنامهریزی درست و انتخاب زمان مناسب، شانس تماشای این پدیده به میزان قابلتوجهی افزایش مییابد.
سوالات متداول
ثبت دیدگاه اولین نفر باشید که نظر میدهید.